bios nedİr? ne İşe yarar?
"basic input/output system" (temel giriş/çıkış sistemi) kelimelerinin baş harflerinin birleşmesinden meydana gelen bios, pc'nizin çalışması için gereken temel yapı olarak özetlenebilir. sadece okunabilir bellek (rom) üzerine yazılmış bir yazılım olan bios, anakartınızın özelliklerini yönetebilmeniz/ kullanabilmeniz, diğer donanımlar arasında bir bağ kurması için görev yapar.
"sadece okunabilir bellek" üzerinde olmasından dolayı, burada kalıcıdır. kalıcı olmasının bir sebebi ise, her defasında pc'nizi açtığınızda bios'un işlem yapmasıdır. İşletim sisteminiz ile diğer donanımlarınız arasında bir bağ kurmaya olanak sağlar. örneğin ses kartı, modem gibi parçaları üzerinde barındıran bir anakart aldığınızda, anakartınızın üzerine takılı olan aygıtların listesini işletim sisteminize bios verir. anakart üzerinden desteklenen bir donanımı iptal ettiğimizde ise (örneğin, bios'dan anakartın ses özelliğini iptal ettik) işletim sisteminiz bu aygıtı artık görmeyecektir. diğer taraftan, bios bir yazılım olduğundan, anakartın dengeli + performanslı çalışması için kullanıcılara ayar yapma olanağı sunuyor.
bu paragraftan çıkartacağımız sonucu ise şöyle özetlersek daha kalıcı olabilir: "bios, anakartınızın özelliklerini ve üzerine takılı olan donanımların çalışması için gereken parametreleri, kullandığınız işletim sistemine aktaran, minik bir işletim sistemidir."
bios'lar ufak işletim sistemi gibidir dedik ya, farklı farklı markaların ürettikleri farklı bios'lar var. bunlar: award, ami ve phoenix bios. phoenix bios ile award bios birleşerek, bazı anakartlarda ikisinin ortak ürünü olan bios'lardan kullanılmaya başlandı.
bios nedİr? ne İşe yarar?
"basic input/output system" (temel giriş/çıkış sistemi) kelimelerinin baş harflerinin birleşmesinden meydana gelen bios, pc'nizin çalışması için gereken temel yapı olarak özetlenebilir. sadece okunabilir bellek (rom) üzerine yazılmış bir yazılım olan bios, anakartınızın özelliklerini yönetebilmeniz/ kullanabilmeniz, diğer donanımlar arasında bir bağ kurması için görev yapar.
"sadece okunabilir bellek" üzerinde olmasından dolayı, burada kalıcıdır. kalıcı olmasının bir sebebi ise, her defasında pc'nizi açtığınızda bios'un işlem yapmasıdır. İşletim sisteminiz ile diğer donanımlarınız arasında bir bağ kurmaya olanak sağlar. örneğin ses kartı, modem gibi parçaları üzerinde barındıran bir anakart aldığınızda, anakartınızın üzerine takılı olan aygıtların listesini işletim sisteminize bios verir. anakart üzerinden desteklenen bir donanımı iptal ettiğimizde ise (örneğin, bios'dan anakartın ses özelliğini iptal ettik) işletim sisteminiz bu aygıtı artık görmeyecektir. diğer taraftan, bios bir yazılım olduğundan, anakartın dengeli + performanslı çalışması için kullanıcılara ayar yapma olanağı sunuyor.
bu paragraftan çıkartacağımız sonucu ise şöyle özetlersek daha kalıcı olabilir: "bios, anakartınızın özelliklerini ve üzerine takılı olan donanımların çalışması için gereken parametreleri, kullandığınız işletim sistemine aktaran, minik bir işletim sistemidir."
bios'lar ufak işletim sistemi gibidir dedik ya, farklı farklı markaların ürettikleri farklı bios'lar var. bunlar: award, ami ve phoenix bios. phoenix bios ile award bios birleşerek, bazı anakartlarda ikisinin ortak ürünü olan bios'lardan kullanılmaya başlandı.
bios İle dİğer donanimlar arasindakİ İlİşkİ
bios'un minik bir işletim sistemini öğrendikten sonra, diğer donanımlar ile arasındaki bağa biraz daha yakından bakarsak, bu konuyu biraz daha pekiştirmiş olacağız. bios'un görevlerini kategorize etmek mümkün. anakartın üzerine takılı olan donanımların çalışma adreslerini tayin etmek ve anakart tarafından desteklenen özellikleri kapatmak-açmak ve bu özelliklerini değerlerini değiştirmek, gözlemlemek.
bios, üzerine takılı olan donanımların çalışma adreslerini, kullandığınız işletim sistemine bildirerek, onların doğru düzgün çalışmasına olanak tanıyor. normal şartlarda bios, aygıtların çalışma adreslerini biraz cömert davranarak işletim sistemine yaptırmayı uygun görüyor. ama bu her zaman işleyen bir yöntem değil. kalabalık ek donanıma sahip bir sistemde, bazı donanımların "çalışma adresleri", kullandığınız işletim sistemi tarafından aynı atanınca, çakışma dediğimiz olay ortaya çıkıyor. donanımlar kendi aralarında, "burası benim, şurası senin" gibi kavga ederler ara sıra. çoğu zaman, aynı "çalışma adresine" sahip donanımlar kendi aralarında bu yeri paylaşarak sorun çıkartmazken, bazılar ise inatçılık eder ve "yok arkadaş burası illa benim; sen git başka yere yerleş" şeklinde uyumsuzluk çıkarabilir. bu sayede iki donanımda birbirine küser ve ikisi de çalışmaz. ama, bios'a girip, aygıtların kullanması gerektiği çalışma adreslerini (irq, dma vs.) kendiniz belirlediğinizde bütün her şey kuzu kuzu çalışmasına devam eder. diğer taraftan, örneğin, anakartın açılışta ilk olarak hangi aygıtı (hdd, floppy, scsi) kullanmasını istiyorsanız, bunu bios'dan halledebilmeniz mümkün. İşte bu örnekte olduğu gibi, anakartınızın desteklediği özelliklerini bu şekilde kullanabiliyorsunuz/değiştirebiliyorsunuz.
bu anlattıklarımızdan sonra, pc'yi açtıktan sonra nelerin olduğunu az çok kestirebilmemiz mümkün. güç düğmesine bastıktan hemen sonra, bios devreye giriyor ve post (power on self test) denen kısa bir analiz-test yapıyor. bu analiz ile birlikte, üzerine takılı olan pnp (tak ve çalıştır) aygıtları tanımaya olanak sağlıyor. bir aksilik olduğunda bunu size yazılı mesaj olarak ya da ses ile bildiriyor. tahmin edeceğiniz üzere, bios, -diğer anlamda- pc'nizin boot etmesi için gereken bir sistemdir. bios olmaz ise, sistem açılmıyor. bu konulara ilerleyen sayfalarda ayrıntısıyla değineceğiz.
İlk etapta, bios'da yer alan ayarların ne anlama geldiğini ve hangisi kullanmanın avantajlı olduğuna bakarsak, ilerde anlatacağımız performans ipuçlarına hem yabancı kalmazsınız, hem de artık ayar yaparken fazla zorlanmazsınız.
bios ayarlarını, bios setup adı verilen bir arabirim aracılığı ile yapıyoruz. farklı firmaların bios'unun bulunduğundan bahsedip, bunların award, ami ve phoenix olduğunu söyledik. hemen aklımıza bir soru gelecektir: bios ayarları, bu bios sistemlerine göre farklılık göstermiyor mu? hepsinde aynı görevleri yapan ayarlar bulunuyor. ama bazen ifade edilme tarzları farklılık gösterebiliyor. bazı firmalar ise, bios'una kendine has özellikler ekleyebiliyor. mesela abit, kendi anakartlarındaki bios'larına soft menu ii&iii bölümünü ekleyerek, işlemci hız-voltaj ayarlarının buradan yapılmasına olanak sağlıyor.
bir de arabirim farklılığı olabiliyor. örneğin award bios'un şu anda iki farklı sürümü bulunuyor. birisi moduler diğeri ise medallion. award moduler bios, hepimizin aşina olduğu bios arabirimine sahip. award medallion bios ise, phoenix bios'un arabirimi ile award bios'un özelliklerinin karışmasından oluşmuş. zira belli bir süre önce award bios ile phoenix bios birleşmişti. diğer taraftan ise, anlatacağımız ayarlar bütün bios'lar için geçerli. farklı ayarlar söz konusu olduğunda ayrı bir paragraf açıp bunları işaret edeceğiz.
şimdi işlemlere başlıyoruz. pc'niz tam post ekranındayken, del veya f2 tuşlarına basarak bios setup'a girebilirsiniz. award moduler bios ile ami bios'un başlangıç görüntüleri aynı olacaktır. award medallion bios ise daha önce bahsettiğimiz gibi farklı.
not: anlatacağımız bios ayarları, award moduler&medallion bios ver.6.00 ve ami bios ver.1.21c baz alınarak hazırlanmıştır.
standart cmos setup
ön-not 1: ayarları değiştirmek için <+> ve <-> tuşlarını kullanabilirsiniz.
ön-not 2: enabled: etkin, disabled: İptal edilmiş anl***** geliyor.
bu bölümde, ide aygıtlarını ayarlayabilir/tanıtabilir, saat/tarihi değiştirebilir, hata kontrol denetiminin özelliklerini değiştirebilirsiniz. anakartınızı yeni aldığınızda yada pili bittiğinde, genelde bu bölüme girip ide aygıtlarımızı tanıtır, saati ve tarihi ayarlarız. diskimiz hangi porta takılıysa, örneğin primary master portunun üzerine gidip enter tuşuna basmamız yeterli oluyor. bu şekilde diskimizin kafa sayısı, silindir sayısı otomatik olarak algılanacaktır. fakat bazı eski tip sabit disklerde, bu ayarları kendimiz ayarlamak zorundayız. bu ayarları kendiniz ayarlamak istiyorsanız, ilgili porta gelip enter tuşuna basın ve access mode veya type'ı user defined yaparsanız, kafa sayısı gibi ayarları kendiniz ayarlayabilecek konuma geleceksiniz.
dediğimiz gibi, eğer aygıtları otomatik olarak algılatmak istiyorsanız, ilgili ide portunun üzerine gelip enter'a basın. eğer, ide aygıtı takılmayan kanallar var ise, bu bölümleri <-><+> tuşları ile none konumuna getirin.
o drive a/b: bu bölüm disket sürücünüz içindir. eskiden pc'lerde iki tane disket sürücü bulunabildiğinden a ve b seçenekleri konmuş. ama artık tüm pc'lerde bir tane disket sürücü var. bu durumda bunlardan bir tanesini ayarlayıp, diğerini none (yani sürücü yok) yapmanız gerekiyor. günümüzde disket sürücüler genelde 1.44 mb 3.5 in. olduğundan bu ayar bu şekilde yapılır. bazı sürücüler 2.88 mb'lık disketleri de okuyabilmesine karşın, bu diskler piyasada yok. eğer a'yı none yapıp, b'yi 1,44 mb 3.5 in olarak ayarlarsanız, disket sürücünüz harfi a değil, b olur.
o floppy 3 mode support: 1,2 mb'lık bazı disketleri okuyabilen disket sürücüleri kullanmak istediğimiz zaman kullanacağımız bir özellik. genelde japonya'da kullanılan bir standart. normalde disabled olarak gelir. disket sürücünüz bu standardı destekliyor ise, tanımladığını disket sürücü harfine göre a veya b'yi seçerek, bu özelliği aktif hale getirebilirsiniz.
o video: bu seçenek ekran kartınızın türünü belirler. cga 40, cga 80, mono türündekiler artık çok eskide kaldığından bu ayar ega/vega şeklinde kalmalıdır.
o halt on: sistem açılırken, bios'un karşılaştığı hangi bir hatada/hatalarda, sistemi durduracağını belirler. "all errors" seçeneği aktif iken, bios'un karşılaştığı her hatada sistem durur ve size hata mesajı belirtir. "all, but diskette" seçeneği, disket sürücü hataları hariç diğer hataların hepsine sistem kendini açılışta durdurur. "no errors" seçeneği seçildiğinde, sistem herhangi bir hatayı gözetmeksizin açılışına devam etmeye çalışır.
fakat hataları görebilmek amacıyla, bu seçeneğin "all errors" şeklinde kalması tavsiye edilebilir.
BIOS NEDİR? NE İŞE YARAR?
