aylardir arayip bulamadigim bilgi bilgi sayarimin

bir kosesinde cikti. mutlaka dikkatle okuyun

soundfont nedir,nasıl kullanılır? soundfont'lar ile midi'de ses çeşitliliğini ve zenginliğini yakalayın.

mart, nİsan ve mayis aylarinda yazmış olduğum bilgisayarla müzik konusundaki yazıyı konuyla ilgili olanlar ve dergiyi takip edenler sanırım hatırlayacaklardır. o yazı dizisinde tracker programlarını kullanarak mod tarzı müziğin nasıl yapıldığını uzun uzadıya anlatmış, hatta anlatmanın ötesinde güzelce de öğretmiştik.

midi ile müzik yapmanın belirli şartlar sağlandığı taktirde mod ile müzik yapmaktan daha kaliteli ve profesyonel sonuçlar vereceğini vurgulamış olmakla birlikte, mod tarzının öne çıkan çok büyük bir özelliği vardı: sample çeşitliliği. teorik olarak doğadan dijital ortama kaydedilmiş olan her ses mod formatı altında enstrüman amacıyla kullanılabiliyordu. benzer bir genişlemenin gerekli donanımlar sağlanmadıkça midi platformunda oldukça pahalıya patlaması ve midinin gm (general midi), gs (general standart) gibi enstrüman standartları içinde sıkışması mod karşısında bu format açısından bir dezavantaj teşkil ediyordu. peki, bir yolunu bulup bu dezavantajı ortadan kaldırabilseydik ve aynı mod formatında yaptığımız gibi elimize geçen herhangi bir sesi midi altında enstrüman olarak kullanmayı becerebilseydik hiç fena olmazdı değil mi? İşte bunu yapmanın bir yolu var. soundblaster firması awe32 serisi ses kartını çıkarttığından beri varlığını sessiz sedasız sürdüren ve fazla dikkat çekmese de kartın takıldığı her bilgisayara kontrol panellerini, sürücülerini kuran soundfont isimli dosya formatı bu yazımızın konusu. ancak alışılageldiği üzere ilerde konunun rahat anlaşılabilir olması açısından birkaç kavrama kısaca değinmekte fayda var.

wavetable teknolojİsİ ve soundfont

ne kadar profesyonel olursa olsun birçok sythesizer'in sesleri oluşturma prensibi şu temel esasa dayanır: synthesizer tarafından oluşturulan sesler, bu işle profesyonel olarak uğraşan uzmanlar tarafından gerçek enstrümanların seslerinin dijital olarak kaydedilip bir takım düzeltmelerden geçirilerek synthesizer'in hafızasına aktarılması sonucu depolanmış olan seslerin çalınmasından ibarettir. bu seslerin frekanslarıyla oynamak yoluyla daha alt ve üst notalar elde edilebilmekte, yine çeşitli efektler ve kontroller kullanılarak sesin değişmesi yahut gerçek bir enstrümanistin çalış stilinin taklit edilebilmesi mümkün olmaktadır. tabii bu çeşit bir ustalığa ulaşabilmek iyi bir müzik kulağını, enstrümanın akustiğini ve kurallarını iyi tanımış olmayı ve muhtemelen yılların deneyimini gerektirecektir. ancak bu yöntemin kullanılmasında ortaya çıkan bir dezavantaj vardır, o da orijinal olarak kaydedilmiş sesin, belli bir aralığın altında veya üstünde frekansının değiştirilmesi sonucu oluşabilecek olan deformasyon. örneğin gitarla bir do sesi sample ettiniz, daha sonra bunun frekansıyla oynadınız, re sesini elde ettiniz, gerçek gitardan çıkan re sesiyle karşılaştırdınız sorun yok. mi elde ettiniz sorun yok, fa denediniz sonuç eh, sol denediniz ses kaymaya başladı.. İşte bundan kurtulmanın en iyi yolu deformasyonun artık kabul edilemediği noktada yeni bir sample almak ve o noktada synthesizer'a "şu nota çalındığında bu sample'ı değil de şu sample'ı kullanacaksın" demektir. bu tarz synthesizer'lara "wavetable synthesizer" denmesinin sebebi de budur, çünkü yapılan iş "wave" dosyalarını toplamak ve onları bir "table" üzerinde önceden belirlenmiş noktalara yerleştirerek enstrümanları oluşturmaktır. bundan sonra donanım devreye girerek izin verdiği ölçüde reverb, chorus, wah-wah gibi efektlerin wavetable üzerinde uygulanabilmesini sağlamakta ve midi sequencer programlarındaki kontroller de gerek bu tarz efektlerin, gerekse volüm gibi temel bir takım kriterlerin dinamik olarak parça içinde değiştirilebilmesine olanak sağlamaktadır.. eh, madem ki bu teknoloji sonuçta wave dosyalarından ve bunların oturacağı bir tablodan oluşmakta, o zaman neden bunun modifikasyonları mümkün olmasın, örneğin neden bu tabloyu biz kendimiz oluşturamayalım veya neden seslerimizi biz kendimiz seçemeyelim dediğinizi duyar gibiyim. İşte, soundfont teknolojisi tam anlamıyla bunu yapılabilmesine olanak sağlıyor.

soundfont'u, kullanıcı isteğine göre seçilmiş olan ses dosyalarının yüklenmesine ve bunların bir takım parametrelerle işlenebilmesine olanak sağlayan, bu ses dosyalarını istendiği şekilde tablo üzerine yerleştirebilen ve bunların tamamının kendi standardı çerçevesinde kullanıma hazır bir halde saklanmasına olanak sağlayan bir ses formatı olarak tanımlamak mümkün. yani soundfont "kullanıcıya özel" wavetable dosyaları oluşturmaya ve midi platformunda bunların kullanımına izin veren bir format. şöyle bir düşününce bunun ne kadar mükemmel bir olay olduğunun farkına varmamak mümkün değil, düşünsenize midi standardında oluşturduğunuz herhangi bir parçayı çalışmakta olduğunuz gm ya da gs gibi standartların dışında bir mod esnekliğiyle yaratabilme yahut beğenmediğiniz seslerin daha iyilerini bulup yerine koyabilme imkanına sahip oluyorsunuz.. böylece soundfont destekli midi, midi'nin mod karşısındaki en önemli dezavantajlarından birisi olan enstrüman çeşitliliği problemini aşmış oluyor.

olmaya oluyor da, şu güzellerin ah bir de kusuru olmasa.. soundfont formatı, awe32 ses kartları çıktığı zaman gündeme gelen, awe64 ile devam eden ve bugün live! ile varlığını sürdüren bir format, ancak biraz donanım bağımlısı. ha, donanım bağımlısı demekle de hemen aklınıza günün modası p2'ler, 128 ram'ler falan gelmesin, sadece profesyonel synthesizer üreticisi e-mu ve bilimum multimedia donanımlarında ağırlığı olan creative firmasının biraraya gelerek ortaya attıkları bu bebek, soundfont destekli creative ses kartı isterim diye ağlıyor o kadar. e-mu bu formatın ortaya koyulmasına katkıda bulunduktan ve sonradan soundfont 2.0 ve soundfont 2.1'e terfi ettikten sonra kendi profesyonel donanımlarında da buna uyumlu seriler çıkarmaya başladı. mesela e-mu tarafından üretilen audio production studio adını verdikleri kallavi görünüşlü pc ses kartımsı donanım soundfont 2.1 desteğiyle geliyor. bununla birlikte biz pc creative soundfont uyumlu ses kartı kullanıcıları şimdilik maalesef soundfont 2.0 ile idare etmek durumunda kalıyoruz. creative'nin soundfont uyumlu ses kartlarında soundfont 2.1 kullanabilecek bir takım software uyarlamaları arayışında olduğu da malum ancak sanırım audio production studio'nun bir cazipliği olsun diye midir nedir, bunun için acele ettiklerini söylemek güç. fakat şunu söyleyebilirim ki, bu iş sadece creative tarafından ortaya atılmış olsaydı çok daha farklı bir durumla yahut hüsranla karşılaşabilirdik, çünkü e-mu bu işin yanında olduğu gibi arkasında da durmuş sağolsun ve ürettiği bir takım hazır soundfont cd'leri sayesinde şu bazı aletlerden dinleyip, "üff be, vay be" çektiğimiz enstrümanların bir kısmını pc'deki profesyonel müzik çalışmalarında da kullanılabilir hale getirmiş (bakınız [LinkLeri GöreBilmek için Üye Olmalı Yada Giriş Yapmalısınız. KayıT için Tıklayınız]). olayı cazip kılan da zaten bence bu, zira mod formatı da enstrüman sıkıntısı olmayan bir format olmakla beraber e-mu, sonido media gibi profesyoneller bu format için sample cd hazırlamaya pek yeltenmiyorlar. soundfont'un teknik spesifikasyonları üzerinde pek bir şey de söylemek istemiyorum, çünkü anlaşılamayacak kadar fazla teknik terim içeriyor (evet). parametrelerin ne işe yaradığını bulmak için buna benzer durumlarda deneme yanılma gibisi yok doğrusu. bilmeniz gerek en önemli şey formatın sadece 16 bit çözünürlüğündeki sample'ları kabul ettiği, ayrıca stereo sample desteğinin de olduğu.

soundfont ve ram İlİşkİsİ

dedik ki sonuçta soundfont formatı ses dosyalarının ve bunların parametreleri, yerleşim koordinatları gibi bilgilerin ayarlanmasına ve saklanmasına olanak tanır. tanımaya tanıyor da, playback sırasında bunları saklamak için de bir miktar ram gerektiği anlamına geliyor bu. live! serisi ses kartları çıkana kadar bu ram konusunda tam bir keşmekeş yaşandı. İlk çıkan awe32, sb32 gibi soundfont destekli kartlar 1mb onboard rom ve ekstradan sadece awe32 için (sb32 hariç) 512kb onboard ram ile beraber geliyorlardı. bu şu demek, 128 adet enstrüman, bilmem kaç adet davul seti vesaire için gereken bütün sample'lar (ki herhalde en az 200 adet vardır) sadece 1mb'lik bir alan içine sıkıştırılmış durumdaydı ve bu da ses kartının wavetable desteğini oluşturuyordu. geriye de 512kb ram kalıyordu ki kendi 16 bit wav seslerinizi yükleyip kendi soundfontlarınızı oluşturabilesiniz diye. 1mb alana sıkışmış olmanın ne demek olduğunu gözünüzde bir canlandırın: 8 oktav genişliğe sahip bir piyano sesi için hepi topu 5 sample, 4 oktavlık string seti için 4 sample, gm altında helikopter sesi presetinin yaratılması için 3-5k tutan bir basit sinüs dalgasının lfo'lar yardımıyla wah-wah efektine tabi tutulup pata puta ses çıkarır hale getirilmesi.. yahu bugün sırf ekran kartımda 32mb hafıza var, insanın düşündükçe gülesi geliyor. bu hal kartın profesyonel anlamda kullanımını ses kalitesi yönünden hayli kısıtlıyordu ancak sınırlı imkanlar yaratıcılığı öyle bir kamçılıyor ki görmeniz lazım, hatta görmek yetmez duymanız lazım. neticede de "tüm gm enstrümanları 1mb alanda mı sıkışmış" diyip burun kıvırabileceğimiz wavetable ile warcraft2'nin müziklerini bir dinlemenizi isterdim, nefisti doğrusu.

tabii creative o zamanlardan bunun farkına varmış olacak ki, ses kartının üzerine 2 adet 30 pin ram slot koymaya karar vermiş. buraya takacağınız iki kardeş 30 pin ram modülü ile 2x1, 2x4 ve 2x16 olmak üzere ses kartı hafızasını 2, 8 yahut 32mb'a kadar çıkararak bu uzunlukta soundfontlar ile çalışmanız mümkün olabiliyordu. emu da boş durmayıp artık creative ses kartlarıyla bundle edilen 2,4 ve 8mb general midi soundfontlarını o zamanlarda cd olarak satmaya başladı. ayrıca pop&rock, orchestral yahut benim çok tuttuğum developer's choice cd'siyle profesyonel ses desteği ile arkasında olduğunu müjdeledi. neye benzediğini söyleyeyim hemen, zavallı awe32 1mb içine sığdırdığı yüzlerce sample ile yüzlerce enstrümanı taklit etmeye uğraşırken ses kartında ram olana emu her biri tek tek 2mb tutan enstrümanlar sunuyordu. düşünsenize, her biri 2mb tutan keman, piyano yahut gitar sesleri.. daha kaliteli sampling, daha yüksek sample aralığı, dolayısıyla daha kaliteli enstrümanlar, daha çok realizm, sonuçlar haliyle bir içim su. ancak geliniz görünüz 30 pin ram modülünü kim kaybetmiş ki siz bulacaksınız. her yerde 2x1 var ama 2x4'ü fi tarihinde 3 ay arayıp bulabildim, 2x16 konusunda ise değmeyin yarama. creative firması da bu konuda "aman şu slotlarınızı yeni modellerde değiştirin" diye attığım mailleri dikkate almış olacak, kör gözüne çomak sokar gibi awe64'e hiçbir şeye benzemeyen, uymayan acayip bir özel ram slotu koydular. ben 72 pin slotları kastetmiştim gerçi ya neyse.. yani sonuçta kullanmak istediğiniz sesleri önce ses kartının hafızasına aktarmanız lazım, ve dolayısıyla aktarılacak olan bu seslerin miktarı da ses kartınızın hafızasıyla sınırlanıyor. bir örnek: kartınızda 8mb hafıza var diyelim. gittiniz aldınız developer's choice cd'sini, 2mb'lık seslerden kemanı yüklediniz, akustik gitarı yüklediniz, pop ritm enstrümanlarını yüklediniz, yan flütü yüklediniz ha bir de dediniz ki mızıka alıyım lazım olur. alet hemen diyor "hop hemşerim, geçemezsün, yassah!" hoppala, buyur buradan yak şimdi. şekeri elinden alınmış çocuk gibi mahzun mahzun kalıyorsunuz orta yerde.

aradan yıllar geçti, şu ram derdine adam gibi bir derman bulamadılar. ta ki live! çıkana kadar. yahu tracker ne güzeldi, alırsın parçayı notasını da yükler datasını da yükler sample'ını da yükler basarsın çalar çekersin durur.. elindeki sistem hafızası kadar sınırın vardır, 32mb ram varsa elinde git 30mb sample doldur yap parçanı. neden creative bu tarafa bakmaz, neden, neden derken aslında sırf eax desteğini görmek için aldığım live! kartı evirdim çevirdim ram slot içermiyor. hayırdır deyip kartı taktım alete, bir de baktım sistem hafızasının yarısına kadar soundfont cache yaratabiliyor; dedim "işte olay budur". yani live! ses kartı soundfont desteğine sahip olduğu gibi bu amaçla sistem hafızasının yarısına kadarını da kullanıma açabiliyor. 128mb'de 64mb, 32mb'de 16mb falan gibi. geç oldu güç oldu ama sonunda oldu neyse ki... her neyse, bu kadar laf salatasından sonra olayı kısaca toparlamak gerekirse; soundfont tarafından düzene koyulacak wave dosyalarının tamamı belli bir hafıza dilimine ihtiyaç duyarlar. soundfont formatında 8 bit sesleri 16 bit'e çevirmeden yükleyip kullanmak mümkün değildir, yani soundfont dosya formatı sadece 16bit wav seslerinin yüklenip kullanılabilmesine izin verir. bu durumda yükleyeceğiniz seslerin kullanım amacı yahut örnekleme frekansı, uzunluğu vb ne olursa olsun toplam oluşturacağınız soundfont dosya uzunluğu size kullandığınız donanıma bağlı olarak live! öncesi kartlar için donanıma eklenmiş olan hafıza miktarını, live! için ise sistem hafızası üzerinden belirlenmiş olan soundfont cache miktarını aşmamalıdır. eğer aşarsa bu durumda dosyanın bir defada hafızaya aktarılması mümkün olmaz ve bu soundfont dosyası temel alınarak hazırlanmış parçaların çalınması denemeleri de hüsranla sonuçlanır. yani tabiri caizse ne kadar ekmek, o kadar köfte..

neler gereklİ?

eh haliyle her şeyden önce köfteyi arasına koyacak ekmek gerekiyor, ya da diğer deyişle soundfont tanıyıp çalabilen bir ses kartı. mesela awe serileri (herhangi biri) veya live! olabilir, cebine ve gümrükteki dayısına güvenen audio production studio'yu da deneyebilir. ancak şu sb64 pci, sb128 gibi ses kartlarının soundfont desteği olup olmadığını tam bilemiyorum, kullanmadım. anlamanın yolu var elbette, ses kartı programlarınızın kurulmuş olduğu dizine gidin ve awe control panel yahut soundfont gibi bir executable arayın, varsa bingo yoksa tıss.. ya da sabit diskinizi sf2 uzantılı dosyalar için bir aratın, varsa bir şeyler, umut var demektir. bu tür bir donanıma sahipseniz soundfont dosyalarını boyutları yukarıda açıkladığım üzere ses kartınızın kullanabileceği hafıza boyutunu aşmamak şartıyla yükleyebilir ve kullanabilirsiniz. gözlediğim kadarıyla awe64'ten beri 2, 4 ve 8mb uzunluğundaki gm dosyaları soundfont destekli ses kartlarıyla beraber kurulum disklerinde bundle (hediye) ediliyor. 1mb gm ile 8mb gm arasında ne gibi farklar olabileceğini ve 8mb gm destekli çalınan bir midi parçasının 1mb versiyonuna göre ses kartı tarafından daha gerçekçi yorumlanabileceğini sanırım artık kafanızda canlandırabiliyorsunuzdur, aslında farkı yaratanın ne olduğunu daha da iyi anlamak için şekil 1 ve 2'ye bakabilirsiniz.

soundfont'u kullanabilmek işin yarısı. bir de bunun oluşturulması veya düzenlenmesi kısmı var ki bu işin asıl eğlenceli ve esnek kısmını oluşturuyor. ancak işin bu kısmına girebilmek için bir soundfont editörüne ihtiyaç var. bundan yıllar önce awe32 aldığımda içinden vienna soundfont studio çıkıyordu. enteresandır, live value ses kartının kurulum cd'sinde vienna'nın tozuna rastlayamadım. belki live full ile beraber bundle etmişleridir ancak ayıpladım adamları. şimdi bu editing işini kotarmamız için bize illa ki vienna lazım, onu da artık [LinkLeri GöreBilmek için Üye Olmalı Yada Giriş Yapmalısınız. KayıT için Tıklayınız] adresinden indirmeniz gerekiyor (aslında şöyle sıkı bir makineniz varsa, ama harbi sıkı, oralardan bir lava player de çekin gerçekten enteresan bi'şey). daha sonra işimize bakabiliriz.

vienna soundfont studio

creative firması tarafından hazırlanan, sonra yok bundle edelim yok satalım yok site üyelerine aslında fiyatı 30$ ama size bedava diyelim şeklinde kırk biçime sokulan, en sonunda da web sitesine ilgi çekmek için midir nedir sadece orada yahut e-mu'dan alınan soundfont cd'lerinde bulunan bu yazılım adı üzerinde soundfont dosyalarını oluşturmanızı ve onlarla oynayabilmenizi sağlıyor. vienna kısmı ise dünyanın müzik başkenti viyana şehrinden geliyor (peh peh..).

şekil3'e bakarsanız eğer, bir soundfont dosyasının özünün sample olmakla birlikte instrument ve preset olarak daha geniş kapsamlı bileşenleri barındırdığını görebilirsiniz. yani, eğer soundfont ile kullandığımız sample dosyalarını harf olarak kabul edersek bu sample'lar ile instrument (kelime), instrumentleri bir araya getirerek preset (cümle) oluşturmak mümkün. zaten soundfont ismi de özünde buradan geliyor. gelelim vienna soundfont studio programını nasıl kullanacağınıza.

l piyano ekranı: İlk kullanmayı öğrenmeniz gereken yer burası, çünkü yeni bir şeyler yaratırken nasıl ses çıkardığını burası sayesinde anlayacaksınız. kullanımı hayli basit, sesi duymak için yapmanız gereken tek şey fare yahut klavye yardımıyla tuşlara basmak. ancak, bir soundfont dosyası yükleyip, daha sonra instrument section'dan bir enstrüman ya da preset section'dan bir melodic yahut percussion pool seçmeden ses çıkarmanız mümkün değil. piyano ekranında iki ekstra özellik var. bunlardan birincisi arpej olayı. eğer bir notayı çalarken o notayı bırakmadan ikinci bir nota çalmak istiyorsanız farenin sol yerine sağ tuşuyla notaya basın, böylece nota tuşu bıraksanız dahi çalmaya devam edecek ve üzerinde bir nokta belirecektir. aynı notaya ikinci kez farenin sağ tuşuyla basarsanız nota susar ve nokta kaybolur. İkinci özelliği ise velocity sensitive olması, yani bir şekilde tuşa basış hızınızı taklit edebilmesi. bunu kullanabilmek için bir nota tuşunun dikey düzlemde ne kadar üstüne basarsanız velocity o kadar az, ne kadar altına basarsanız velocity o kadar fazla olacaktır. notaları klavyenizden çalmak isterseniz asd gibi giden orta sıra tuşlarını ana notalar, qwe gibi giden üst sıra tuşlarını ara notalar ve 1-9 arası numaraları da oktav değiştirmek için kullanabilirsiniz.

l sample section: burada yapılması gereken birinci önemli iş istediğiniz wav dosyalarını programa yüklemek olacak. bunu yapmak için şekil 3'te sol üstte genişçe görünen soundfont tree view bölümüne gidin. soundfont'a tıklayın, sample section'a gidin, user sample pool'u seçin, ve user sample pool üzerinde fareye sağ tıklayın. karşınıza new user sample(s), import user sample(s) ve export user sample(s) olarak bir menü çıkacak. new user sample seçeneği belirlediğiniz isimde bir kullanıcı sample dosyası yaratıyor ancak boş bir sample ile ne yapılır anladım dersem yalan. import user sample seçerseniz eğer, wav dosyalarınızı yükleyeceğiniz tanıdık pencereyle karşılaşırsınız. yapmanız gereken tek şey diskinizdeki wav dosyalarından istediğinizi bulup buradan programa yüklemek. daha fazla wav dosyası yüklemek için prosedürü yinelemeniz gerekecek. export user sample seçeneği ise soundfont ortamında seçtiğiniz herhangi bir ses dosyasını wav olarak kaydedebilmenizi sağlıyor, tracker müzisyenleri için sample rip açısından oldukça hoş bir özellik. İstediğiniz sample dosyasını programa yüklediğinizde eğer arzu ederseniz üzerine çift tıklamak yoluyla edit moduna da geçebilirsiniz (şekil 4). burada gördüğünüz sample waveform yanındaki edit butonuna tıklarsanız programa tools/wave editors menüsünden tanıtabileceğiniz ses editörleriyle sample üzerinde dilediğiniz gibi oynayabilir (mesela goldwave yahut cool edit pro gibi), yahut loop settings penceresini açarak loop (yani sample döngüsü) parametrelerini ayarlayabilirsiniz. loop seçeneklerinde göreceğiniz key number sample'ın orijinal sesini inceltip kalınlaştırabilmenizi sağlayarak loop ayarında size yardımcı olacaktır. global loop start ve global loop end parametrelerini de ince ayar yapmak için kullanabilirsiniz.

göreceğiniz rom sample pool kısmı ise awe32 yahut awe64 gibi birleşik wavetable bulunduran ses kartlarındaki hafızada hazır bulunan rom sample dosyalarını kullanabilmeniz içindir. eğer bahsi geçen kartlardan birine sahipseniz soundfont dosyalarınızı yaratırken bunları da buradan alarak kendi yapıtlarınıza eklemeniz mümkün...

l instrument pool: seçtiğimiz sample'ları kullanacağımız asıl pozisyon işte burası. bir instrument oluşturabilmek için önce biraz sample toplamış olmamız gerekiyor. şimdi, yapacağınız ilk iş instrument pool seçeneğine sağ tuşla tıklamak. açılan yerden new instrument'ı seçerseniz size önce ismini, sonra da sample section'da yüklemiş olduğunuz sample dosyalarından hangilerini bu instrument üzerinde kullanmak istediğinizi soracaktır. birden fazla sample'ı bir instrument içinde kullanabilirsiniz, bunu yapmak için sample seçerken elinizi ctrl tuşuna basılı tutun. burada eğer "assign each sample to individual key" seçeneğini aktif hale getirirseniz program sanki perküsyon gibi nota aralığı olmayan ve tek tuş ile kullanılacak bir enstrüman oluşturduğunuz hissine kapılır, size add butonuna basmanızı müteakip "set key number" penceresi açar ve sağdaki piyano ekranında, yazdığınız rakama karşılık gelen tuşa sesi yapıştırıp o tuşa basıldığında sesinizin en doğal haliyle (kaydedildiği hali) çıkmasını sağlar.

yeni bir instrument yaratıp sample aktardığınızda, eğer "assign to.." gibi giden kısmı işaretlemediyseniz bu durumda her sample için çalma aralığı klavyenin toplam boyutuna ayarlanacaktır. instrument pool kısmına tıklayıp oluşturduğunuz enstrümanı seçtiğinizde hemen sample'lar için klavye grafiği altında bu sample'ların hangi tuş aralıkları için çalınacağını gösteren uzun çubukları görebilirsiniz. ancak sample çalma aralığının tüm klavye boyutunu kaplıyor olması pek mantıklı değil, neden? yazının başında her sample için bir optimal çalma aralığı olduğunu ve bu çalma aralığının çok altında ve üstünde deformasyonların meydana geldiğini söylemiştim. bazen bu deformasyonlar yerine göre hoş tınılara sebep olmakla beraber, eğer bir enstrümanı simüle etmek istiyorsanız seçtiğiniz sample için makul mantıklı bir çalma aralığı atamalısınız bu bir.. İkincisi, soundfont ile enstrüman yaratırken sample kullanmanın aslında üç yolu vardır: multi-sampling (yani belli çalma aralıkları için ayrı sample kullanma), multi-layering (aynı çalma aralığında üst üste farklı sample'lar bindirerek karma sesler oluşturma) ve bu ikisinin beraber kullanımı (şekil 5-6-7). özellikle multi sampling ve kombinasyon yöntemlerini kullanırken yine özel sesleri özel çalma yerlerine atama işini kullanmak durumunda kalacaksınız. şöyle düşünün, vienna altında görmekte olduğunuz piyano görüntüsü toplam onbir buçuk oktav genişliğinde. bir piyano 8, gitar ve keman 4, flüt ise yaklaşık 2 oktav ses aralığına sahip enstrümanlardır. bu durumda eğer 8 oktavlık bir flüt yaratmaya çalışırsanız sonuçların pek iyi olamayacağını da baştan kabullenmeniz gerekebilir. her zaman kurallara mutlaka sıkı sıkı bağlı olmak zorunda da değilsiniz, ancak baştan sample çalma aralığını da 11,5 oktav gibi abartı bir değerin altında tutmak iyidir. (tabii sadece tek sample ile bir enstrüman yaratmayı düşünüyorsanız o zaman koyverin gitsin). normalde bu aralık belirleme işi, klavye altındaki sample çalma aralığını gösteren çubuğun iki tarafında bulunan siyah kenarlıkları tutup kaydırmak yoluyla kolayca yapılabiliyor. yine bu çubuk seçiliyken eğer sağ tuşa basarsanız, çalma aralığını dışardan bağlayacağınız midi cihazınızla yapma seçeneğiniz de var.

klavye grafiği altında bulunan sample çalma aralığını gösterir çubuğa sağ fare tuşuyla bastığınızda çıkan menüden properties seçecek olursanız eğer iki yeni terimle karşılaşıyoruz: root key ve exclusive class değerleri. burada root key basitçe yukarıdaki klavyede hangi numaralı tuşa basarsak sample datasını orjinal kaydedildiği şekilde çalacağımızı belirliyor. bu değer 0 ile 127 arasında değişiyor ve her değer bir tuşa karşılık geliyor. mesela, sample enstrüman içinde 56-62 no'lu tuşlar arasında çalınsın şeklinde bir çalma aralığı belirledik diyelim, bunun altı ve üstü kabul edemeyeceğimiz ölçüde sample deformasyonuna yol açıyor olsun. bu durumda mantıklı olan optimal sample çalınma pozisyonunu 59 gibi bir değere getirmemizdir, böylece 59 no'lu pozisyondaki tuş orijinal sesi verirken 62 ve 56 arasına da en hakim değer olacaktır. bunu mesela 61 verseydik 62 için bir problem yaşamamakla beraber 56 pozisyonu için tahammül edebileceğimiz en fazla bozulma değeri olan 3 yarım ses aşağı yahut yukarı değerini aşmış olacaktık. yine perküsyon yaratırken malum her ses bir tuşa karşılık gelir. perküsyon sesini 65 no'lu tuşa ayarladığımızda root key değerini de 65 yapmalıyız ki sample orijinal sesini verebilsin. aynı sağ tuş menüsü içinde yer alan midi set root key ile midi klavye üzerinden bu tuşu belirlemek mümkün.

exclusive class değeri ise aslında bir çeşit kod. bunun işe yarayabilmesi için enstrüman içinde en az 2 adet sample kullanıyor olmanız gerekiyor. mesela, normalde açık hihat ve kapalı hihat sesleri aynı hihat düzeneğinden çıkar. yani hihat açıkken normalde kapalı hihat sesi duymayı bekleyemezsiniz, çünkü aynı cihaz tarafından çıkarılırlar ve aynı anda da hihat açık yahut kapalı olamaz. parçayı çalarken bunu simüle etmek için bu parametreden yararlanabiliyoruz. mesela açık hihat sesine geldik, buna herhangi bir exclusive class kodu verdik (1-127 arası). sonra gittik, kapalı hihat sesine de yine exclusive class kodu olarak açık hihat sesine verdiğimiz değerin aynısını girdik. bu durumda olacak olan şudur, aynı exclusive class koduna sahip sesler beraber çalamayacaklarından açık hihat sesi çalarken kapalı hihat notası gelirse açık hihat sesi kesilir, ya da tam tersi. gayet hoş bir özellik.. son olarak enstrümanınıza yarattıktan sonra ismine sağ tıklayıp bir global zone yaratmayı da ihmal etmeyin, inanın zararı olmaz faydası olur.

bu arada, eğer elinizde hazır soundfont dosyaları varsa ve bunlardan kendi soundfont dosyanızı oluşturmak isterseniz, ancak hazır enstrümanları yeniden yaratmaya gerek kalmasın oradan hepsi gelsin diye bir düşünceniz olursa bunu file menüsü altındaki bank manager aracılığıyla yapabilirsiniz. nasıl yapıldığını ise yine bu sayfalarda görüntüleriyle beraber bulmanız mümkün...

l preset section: 3. kısımda anlatıldığı şekilde bir enstrüman oluşturduğumuzda bunu midi ortamında kullanabilmeniz için ayrıca preset olarak tanımlamanız gerekiyor. midi ile ilgileniyorsanız preset'in ne olduğunu biliyor olmalısınız. örnek vermek gerekirse general midi (gm) standardında 1 numaralı piyano, 22 nolu harmonica, yahut 45 no'lu pizzicato strings enstrümanlarının her birisi presettir. şimdi olaya bu yönden bakarsanız aslında bir instrument oluşturduğumuzda aynı zamanda bir preseti de oluşturmuş olmuyor muyuz? evet, aslında yaptığımız aynen bu. ancak başta ne gerek sütlü börek gibi görünmesine rağmen preset olayının hasır altında sakladığı ufak bir ekstra var ki, bir enstrümanı preset olarak tanımlamanız için gereken o birkaç ufak fare dokunuşunun getirdiği zahmeti hemen unutturabiliyor: enstrümanları üst üste bindirebilme özelliği. hayal gücünüzü çalıştırdıkça yahut hazır soundfont dosyalarıyla haşır neşir olmaya başladıkça farkedeceksiniz, bazen istenilen sesin yakalanabilmesi için birkaç enstrümanın üst üste bindirilmesi gerekebiliyor. buna en bariz örnek piyano string olarak tabir edilen, piyanonun o okşayan dokunuşuyla girip bir string enstrümanının kadifemsi kayganlığıyla devam eden tınılara sahip olan enstrümanlar (uh, oh, ben neler dedim öyle).. eğer enstrüman olayına bağımlı kalırsanız, elinizde varolan iki sesi, örneğin piyano ve keman seslerini bu şekilde üst üste getirmenin yolu sanırım buradan bir ekvatora kadar gider gelir. İlk önce gideceksiniz, kemanı yükleyeceksiniz, sonra piyanonun sample dosyalarını keman enstrümanına aktaracaksınız, bu sample dosyaları için tek tek çalma aralığı belirleyeceksiniz, sonra aşağıdaki karman çorman ekranlardaki ayarlara gireceksiniz vay anam vay.. zaten soundfont 1.0 formatının ve vienna soundfont studio 1.0 editörünün en zayıf, en çok uğraştıran ve kastıran yönü buydu.. soundfont 2.0 ile allahtan ki bu zahmetten kurtulmuş durumdayız.

kullanımına gelince. preset section kısmını tıklayarak açın. karşınıza melodic pool ve percussive pool olarak iki seçenek belirecek. melodik bir preset oluşturduğumuzu varsayarak melodic pool yazısını seçip sağ fare tuşuna basın. açılan ufak menüden new preset'i seçin, size bank numarasını, preset numarasını ve presetin ismini soran bir ekranla karşılaşacaksınız. bank numarasını tercihan 0 olarak bırakın, preset numarası olarak bu enstrümanın kaç numaralı enstrüman olarak kullanmak istiyorsanız o numarayı işaretleyin. bütün midi programlarında patch change diye bir kısım vardır ve bu kısım ilgili kanalda kaç nolu enstrümanın çalınacağını belirler, ilerde bu parametreyle burada belirlediğiniz enstrüman numarasını girerek çalmasını sağlayabilirsiniz. son olarak bir isim verin ve ok tuşuna basın. daha sonra karşınıza çıkacak enstrüman seçme ekranından bu preset üzerinde kullanmak istediğiniz enstrümanları seçerek bunları birleştirebilir, preset altındaki enstrümanlara ayrı ayrı tıklayarak her birini özelliklerini sadece o presete ve kendi istediğiniz gibi olacak biçimde özelleştirebilir, oluşturduğunuz presetin ismine sağ tıklayıp bir global zone yaratarak aşağıda yer alan parametreleri presetteki tüm enstrümanlar için ortak ayarlayabileceğiniz bir genel bölüm yaratabilir, yahut her aynı enstrüman içindeki sample'lara yaptığımız gibi belli çalma aralıklarını preset içindeki enstrümanlara da uygulamak yoluyla klavyenin mesela yarısının gitar, yarısının bas çalacak şekilde bölünebilmesini sağlayabilirsiniz.

percussion pool ise adı üzerinde perküsyon takımları yaratabilmenizi sağlıyor. kullanılışı bakımından aslında melodic pool kısmından pek farkı yok. ancak kullanımı yönünden önemli bir farkı var: melodic pool altında oluşturacağınız presetleri kanal 10 dışındaki herhangi bir midi kanalından kullanabilirsiniz, ancak percussion pool altındaki bir preseti sadece 10 numaralı midi kanalından (perküsyon kanalı diye bilinir zaten) kullanabilirsiniz. burada birden fazla perküsyon takımı oluşturabilmek mümkün, bunlara erişmek için ise midi editörünüz altından 10 numaralı kanalın kullandığı patch numarası olarak ilgili perküsyon setinin bulunduğu numarayı girmeniz yeterli.

l midi controller bar: vienna, reverb yahut chorus gibi çok kullanılan bir takım efektlerin yahut basılan tuşun devamlılığını sağlayan sustain gibi bir takım kontrol birimlerinin oluşturduğunuz soundfont üzerinde yaratacağı değişimleri önceden izleyebilmeniz açısından bir çeşit kontrol ayar birimi barındırıyor. bunu file menüsünün altında program ilk açıldığında modulator pozisyonunu gösterirken görebilirsiniz. modulator yazısının yanındaki aşağı oka bastığınızda karşınıza bu menü altında kullanabileceğiniz kontrolleri bir listesi gelecek. yapmanız gereken sadece şu, seste yaptığı değişimleri gözlemlemek istediğiniz kontrolün ismini seçin, ve sağındaki kayan çubuk yardımıyla kontrolün ses üzerinde oluşturacağı etkinin şiddetini (mesela reverb miktarını) ayarlayın. bir anda birden fazla kontrolü bir arada görmek istiyorsanız view menüsü altında midi controller bar 2, 3 ve 4'ü de görünür hale geçirebilirsiniz. ancak, bu kontroller üzerinde yaptığınız değişiklikler soundfont dosyanızla beraber kaydedilmezler, sadece piyano ekranında çalacağınız seslere kontrollerin etkisini dinleyebilmenizi sağlarlar. ufak bir nokta, basılan notanın devamını sağlayan sustain kontrolünün aktif hale geçebilmesi için 64 veya daha büyük bir değer vermelisiniz. şekil 8'de sol üstte 4 adet açık midi controller bar görmeniz mümkün. naçizane şahsi tavsiyem her ses için mutlaka bir kez reverb'ü köklemeyi deneyin.

l velocity range: soundfont formatı altında en ilginç bulduğum özellik işte bu. şimdi, sanırım velocity kavramını biliyorsunuzdur. velocity, normalde bir notanın çalınış şiddetini belirten bir parametredir. örneğin bir piyanoda tuşa basış sertliği velocity parametresiyle belirtilir. piyano yahut velocity sensitive bir keyboard üzerinde tuş sertçe basarsanız yüksek volümlü, yavaşça basarsanız düşük volümlü bir ses alırsınız. ancak enstrümanların harmonikleri çoğu kez sadece bir volüm değişmesinden daha kompleks sonuçlara neden olurlar. yine en güzel örneklerinden birisi piyano enstrümanı. aslında piyanoda tuşa basıldığında duyulabilen iki unsur vardır: birincisi tellerin titreşimiyle açığa çıkan ses, ikincisi enstrüman içerisinde tuşa bağlı parçanın tele vururken çıkardığı ses. piyanoda özellikle çok kalın notalarda bu ikinci ses kendini pek belli etmezken ince notalarda tuşa sertçe basıldığı zaman çıkan "tık" sesini farketmek mümkün. ancak burada da yine değişen bir şey var.. piyanonun üst oktavdaki tuşlarından birine eğer sertçe basarsanız parçanın tele vurmasıyla oluşan tık sesini bariz bir şekilde hissedersiniz, ancak tuşa yumuşak bir şekilde hafifçe basarsanız tık sesi kaybolacak ve yerini sadece telin titreşmesinden oluşan bir sese bırakacaktır. bu durumda velocity değeri az olan notayla velocity değeri yüksek olan aynı notayı karşılaştırırken teorik olarak sadece ses volümü üzerindeki değişimden daha fazlasını ifade etmek zorundayız. peki bunu biraz abartıp pratik olarak ifade etmek istersek?? pekala, bu işlemi iki kısımda gerçekleştirebiliyoruz.. belli velocity aralıklarına belli sample grupları yerleştirerek velocity sensitive instrument yahut yine belli velocity aralıklarına belli enstrüman grupları yerleştirmek yoluyla velocity sensitive preset. programda help menüsünün hemen altına denk gelen, grafik benzeri "bank statistics" simgesinin sağ yanında iki adet buton göreceksiniz. bunlar sample yahut enstrümanlarınızın key range ile velocity range arasında değerlerini atamanız için arabirimi dönüştüren butonlar. sağdaki ufak butona bastığınızda (ki fare imlecini üzerinde tuttuğunuzda velocity range diye bir yazı çıkar) şekil 8'dekine benzer bir görüntüyle karşılaşırsınız. burada velocity değerleri için kesin rakam ayrımı yok, açık maviden koyu laciverte kadar giden kısım 0-127 arası velocity değerlerini gösteriyor. normalde bir enstrüman yahut preset yaratıp buraya girdiğinizde enstrümanın içerdiği sample yahut presetin içerdiği enstrümanların her birinin bütün velocity alanını boydan boya kapladığını görürsünüz. bunun anlamı velocity değeri ne olursa olsun o sample yahut enstrümanın çalınacağı demektir. eğer elinizde iki sample varsa ve bunların ortaya kadar olan velocity değerlerinden birinin, sonrasında diğerinin çalmasını istiyorsanız bu durumda aynı key range belirler gibi sample yahut enstrüman çubuğunun iki yanındaki dikdörtgenlerden fare ile tutup çekmek yoluyla alan belirleyebilirsiniz. şekil 8, toplam olarak 7 enstrüman içeren bir piyano presetinde değişik velocity değerlerinde değişik bir enstrümanın çalması için ayarlanmış halini gösteriyor. bunun yanında, düşük velocity değerlerinde bastığınız tuşun keman sesi verirken yüksek velocity değerlerinde gitar vb vermesi gibi değişik bir takım kullanım yollarına da gidebilirsiniz.. artık ekranın alt kısmındaki ayar pencerelerindeki parametrelerin ne işe yaradığına bakabiliriz..

l pitch: bu pencerede toplam 3 adet değer göreceksiniz: coarse tune, fine tune ve scale tune. bu penceredeki değerleri iki boyutta değiştirebilmeniz mümkün, enstrüman ve preset bazında. enstrüman bazında bu değerleri değiştirirken scale tune seçeneği kullanılabilirken preset bazında bu değer kullanılamaz.

şimdi, bu değerleri değiştirebilmek için mutlaka değerlerin uygulanacağı enstrüman içinde sample yahut preset altında enstrüman seçmek zorundayız. değiştireceğimiz değerler yalnızca seçtiğimiz enstrüman sample'ına yahut preset enstrümanına yansıtılacaktır ve bu işleyiş şekli buradaki tüm ayarlar için geçerli. ancak diyelim ki 25 sample içeren bir enstrüman seçtik, ve belirleyeceğimiz değeri 25 sample üzerine birden tek tek vermektense hepsine tek hamlede aynı değeri atamak istiyoruz.. enstrüman ve preset hazırlarken iş bitiminde birer global zone açmanın iyi olacağından bahsetmiştim, işte eğer değerlerdeki değişim enstrüman yahut preset altındaki global zone kısmını işaretleyerek yapacak olursanız, seçtiğiniz değerler enstrüman altındaki tüm sample yahut preset altındaki tüm enstrümanlara uygulanacaktır.

ne işe yaradıklarına gelince.. coarse tune değeri seçilen sample yahut enstrümanın orijinalde çalmakta olduğu notadan kaç nota (yarım aralık) kalın veya ince çalacağını belirtir. fine tune, normalde çalınması gereken notanın yarım nota altıyla üstü arasındaki aralığı 100'er parçaya böler, ve oldukça ince bir şekilde akord ayarı yapabilmenizi sağlar. scale tune ise sample çalma aralığında çalma aralığının sol başı ile sağ başı arasındaki nota farkını belirtir. mesela normalde sol ile si arası bir çalma aralığı belirlediniz diyelim, scale tune aralığını artırdıkça si tuşuna bastığınızda artık si değil daha ince bir nota çalmaya başlayacaktır. diğer bir deyimle nota aralıklarını bir yarım notadan daha fazla açmak istediğinizde kullanılır.

l effects: filter q, filter cutoff, reverb, chorus ve pan olarak beş ayrı parametre içeren bu kısımda fazla söz etmeye değer birşey yok. seçtiğiniz enstrüman, sample yahut preset için filtre, reverb, chorus ve pan (stereo konum) değerlerini ayarlamaya yararlar.

l volume ve modulation envelope: ses üzerindeki volüm yahut modülasyon değerlerinin zamana bağlı olarak değişimini kontrol altına alabilmenizi sağlar. örnek olsun diye şekil 9'da bir modülasyon envelope örneği verdim. hem volume hem de modulasyon envelope kısımlarında delay, attack, hold, decay, sustain ve release değerlerinin ortak olduğunu farkedersiniz. delay, envelope işlemi başlamadan önceki bekleme zamanıdır. envelope ayarı yapılmış bir enstrüman yahut sample üzerinde tuşa basıldığında envelope işlemi başlamadan önce delay kısmında belirtilen süre kadar bekler. attack, volume yahut modulation değerinin pik noktaya ulaşması için geçen zamandır. örneğin volume envelope için attack süresini uzun (mesela 5 sn) tutarsanız ses 0 seviyesinden başlayıp 5 sn içinde giderek artıp 5. saniyede en üst seviyesine ulaşacaktır. hold, envelope değerinin ulaştığı bu pik noktada ne kadar süre kalacağını belirtir. decay, tuşa basıldığı sürece envelope değerinin kaç saniye içinde 0 olacağını belirler. sustain, tuşa basılı tutulduğu sürece hold değeri bitiminde sesin kaç desibel değerine düşerek devam edeceğini belirtir. release ise decay değerine benzemekle birlikte envelope değerinin tuştan el çekildikten sonra kaç saniye devam edeceğini gösterir..

volume ve modulation envelope altındaki initial attenuation değeri sesin pik noktasında orjinal halinden kaç db daha aşağıda çalacağını belirler. bu değer 0 olursa ses tam volümle çıkarken 20 yaparsanız tam volümden 20db daha aşağıda çalacak demektir. keynum to hold değeri, klavye üzerindeki notalarda daha inceye gidildikçe hold değerindeki düşmenin ne kadar olacağını belirtir. bu aslında mantıklı, zira piyanoda da kalın oktavdaki sesler bir tuş vuruşuyla daha fazla titreşmekteyken üst oktavlardaki tuşlarda bu titreme daha kısa sürmektedir. keynum to decay yine aynı azaltmayı decay değeri üzerinde yapar.

volume envelope değerlerinin sesteki değişimleri volüm ile oynamak yoluyla yaptığı malum, ancak modulation envelope etkisini ses üzerinde pitch (nota incelmesi yahut kalınlaşması) ve filter cutodd (filtreleme) şeklinde gösterir. bunun ayarlanabilmesi için için to pitch ve to filter cutoff değerlerininden birini yahut her ikisini kullanabilirsiniz. bunu yazıda anlatmak zor olacağı için değişimlerin nasıl olduğunu deneyip duymanızı öneririm.

l modulation lfo: yaptığı iş son derece basit ancak son derece değişik sonuçlara yol açabiliyor, özellikle vibrato lfo ile beraber kullanıldığında. önce nota çalınmaya başladığında delay kısmında belirtilecek süre kadar bekler, daha sonra frequency değerinde belirtilen frekansta pitch (sesin inceliği), filter cutoff (ses filtresi, seste buğulanmaya yol açar) ve volume (ses şiddeti) değerlerini karşılarında belirtilmiş olan aralıklarda titreştirir. belli bir frekansta bir sesin volümü üzerinde belli aralıkta oluşturulan titremeye wah-wah efekti de denir bu arada..

l vibrato lfo: modulation lfo ile aynı işi görür, ancak burada pitch değeri modulation lfo'daki pitch değerinden bağımsız bir aralıkta yine bağımsız bir frekansla ikinci bir titreşime tabi tutulur. sonuçta birbiri üstünden geçen iki adet pitch modülasyonu çok daha kompleks bir takım efektlerin hazırlanabilmesine yol açar..

peki bu kadar oturup bir soundfont oluşturdunuz, bunu kendi yaptığınız midi parçalarında nasıl kullanacaksınız?? önce ses kartınızla gelen awe control panel yahut soundfont programını kullanarak orada istediğiniz numaralı bir banka soundfont dosyanızı yükleyin. şimdi midi sequencer programınıza girin, midi altında 0 no'lu kontroller kanalın çalacağı enstrümanları lacağı bank numarasını belirler. soundfont seslerini kullanmak istediğiniz kanalınıza gidin, controller 0'a değer olarak soundfont dosyanızın yüklü olduğu bank numarasını girin. artık ilgili kanalda sizin soundfont sesleriniz çalacaktır. buradan patch change komutuyla soundfont dosyanızda oluşturduğunuz presetlerinize ayrı ayrı ulaşabilirsiniz. gözlemlediğim kadarıyla cakewalk 8 oldukça iyi bir soundfont desteği ve arabirimi içeriyor. bank change işlemi patch change kadar kolay ve araya ayrıca özel bir programın girmesine gerek kalmadan istediğiniz banka istediğiniz soundfont dosyasını yükleyebiliyor.

soundfont hakkında benim anlatabileceklerim bu kadar. özellikle yazının son kısımlarında biraz konuyu sallamış gibi olmama rağmen, bunun tek sebebi karmaşık efekt filtrelerinden ve envelope işlemlerinden geçen bir sesteki değişimin nasıl olacağını anlatmak konusunda yazı kavramını yeterli görememem, sanırım bu konuda bana anlayış gösterebilirsiniz. son olarak size önerebileceğim iki şey var, birincisi dinleyin. hazır soundfont dosyaları alın, bunların efekt parametreleriyle oynayın, hoşunuza giden bir efekti nasıl yarattıklarını gözlemleyin ve benzerini yapmaya çalışın. dediğim gibi özellikle profesyonelce hazırlanmış soundfont dosyaları size bu konuda son derece faydalı ipuçları verecektir. İkinci önerim ise [LinkLeri GöreBilmek için Üye Olmalı Yada Giriş Yapmalısınız. KayıT için Tıklayınız] sayfasına gidin ve oradan hiç değilse developer's choice soundfont cd'sini ve sb live! web sitesinde aylar önce her hafta 25 tanesinin download'a açıldığı toplam 500 adet soundfont dosyasını içeren soundfont library cd'sini satın almaya çalışın. bu iki cd'nin bilgisayarınızı nasıl esnek bir profesyonel synthesizer'a çevirdiğini gördüğünüzde bana hak vereceksiniz. belki bir gün tekrar görüşebilmek dileğiyle