bir akorun kökünü oluşturan notaya 1 deyip oradan itibaren saymaya başlıyoruz. yani örneğin kök notamız do (frenkçede c) ise:

c=1
d=2
e=3
f=4
g=5
a=6
b=7
c=8
d=9
e=10
f=11
g=12
a=13
b=14
c=15

batı armonisinin temelini olusturan tertian veya tertiary (üçlü) denen bir sistemin varliği nedeniyle (bunun geçmişi pisagor'a dayanıyor, ama o başka bir yazının konusu) akorlar kök notasından başlayıp üçer üçer atlayarak elde edecegin notalarla oluşturuluyor. yani kök (1) ile başlıyorsun, sonra üzerine 3 geliyor, sonra 5 geliyor. kök, 3 ve 5'ten oluşan temel akorlara triad deniyor, yani üç notadan oluşan akor.

bunların da dört çeşidi var: majör, minör, augmented, diminished.

insanlık uzun süre bu triad denen akorlarla idare etmiş. 19. yuzyılın ortalarına kadar yazılmış eserlerde pek bunun dışında birşey bulamazsın. ancak piyano dersi alan bir ufaklıkla aynı ortamı paylaşan herkesin kısa sürede farkedecegi gibi, bütün gün majör-minörden başka şey duymamak insanın kulağını, beynini, müzik zevkini ve yaşama sevincini dumura uğratan talihsiz bir durumdur. bu nedenle 19. yy sonlarında daha zengin sesler aranmaya baslanmış ve triad'lerin üzerine o ses dizisinden yeni sesler eklenmeye başlanmıştır.

ilk akla gelecek nota 7'dir (üçlü silsileyi korumak açısından). gerçekten de üçlü bir akora 7'liyi ekleyerek sese inanılmaz zenginlik kazandırabilirsin.

ama orada durmaya ne gerek var? yine 3'lü silsileyi koruyarak akorun üzerine 9, 11 ve 13'ü de eklemek mümkündür. bunlara tension denır. türkçesini bilen varsa yazsın lütfen, ben de öğrenmiş olayım.

tension'ları yemeğin baharatı gibi düşünebilirsin. uygun miktarda kullanıldığında lezzet verir. caz rock'a göre çok daha fazla baharatlı bir yemektir.

fakat öyle her akora her tension eklenmez. eklenir de genel kabul görmüş bir yolu yordamı vardır işin. majör akorlara 9, minör akorlara 9 ve 11 rahatlıkla ekleyebilirsin. dominant akorlara 9 ve 13 iyi gider. jimi hendrix diyarına girmek istersen bunları da biraz değistirip #9 veya b9 ile b13 gibi karışımlara da girebilirsin. örneğin:

c7#9b13 (jimi'nin çok kullandığı bir akor) şu notalardan oluşur:

c-e-g-bb-d#-ab

makamla gam ayni seydir denebilir. daha dogrusu ayni sey olmamakla beraber ayni islevi goruyorlar. turk muziginde bir oktavda cok daha fazla nota yeraldigi icin makamlar bati muziginin gamlarina gore cok daha karmasiktir.

bir parcanin "karar notasi" denen bir "agirlik merkezi" vardir, sanki beste surekli o notaya dogru gitmeye calisiyormus gibidir. iste o notayi ve parcada kullanilan ses dizisini yanyana getirdigin zaman parcanin gamini elde etmis olursun, yani kullanilan ses dizisi minorse ve tum notalar sol'e gitmek istiyorsa sarkinin gami sol minor'dur. cogu klasik muzik parcasi bu karar notasini abartili bicimde vurgulayarak sonuclanir, hani en sonda "ta-taaaaa" diye kafana vurduklari nota ayni zamanda parcanin karar notasidir.

cagdas armonide karar notasi pek o kadar belirgin kullanilmaz, hele caz'da veya cagdas senfonik muzikte soyle bir ima eder gecersin karar notasini, hatta non-functional harmony denen bir alan vardir ki esamesi okunmaz karar notasinin.

...ifadesini şöyle açalım: türk müziğindeki makâmlar batı müziğindeki gamlar gibi sadece nota aralıklarına dayanmaz, aynı zamanda hangi notalarda gezindiğinize de bakar. aynı nota aralıklarını kullandıkları halde farklı diziler üzerinde gezindikleri için ayrı makâmlar olarak tanımlanan birçok makâm vardır.

bu batılı müzik kafasıyla yaklaşıldığında pek anlaması mümkün olmayan bir mantalite. zaten o yüzden batılı müzisyenlerin kafası türk müziğine gelince pek basmaz, ne kadar deneseler çıkardıkları müzik köşeli olur, bize çok doğal gelen bazı detayları bir türlü göremezler, duyamazlar ya da hissedemezler.

türk müziğinin gramerini anlatan çok güzel bir kitap vardı, abim çok seneler evvel almıştı, var bir 15-20 senesi, hâlâ basılır mı bilmiyorum, ismi "türk mûsikîsi" miydi neydi, sarı kaplı birşey, abimin evde olması lâzım, yarın bakar gelir buraya yazarım, gider bir tane alırsın eğer piyasada satılıyorsa. her türk müzisyenin alıp okuması gereken bir kitap bana göre.

bunlar esasen "naturel minor" (natural minor veya pure minor) denen gamdan turuyor. once onu bir yazalim. do'dan baslarsak:

do-re-mi bemol-fa-sol-la bemol-si bemol

veya

c-d-eb-f-g-ab-bb

bu da aslinda major gam'dan tureyen bir gamdir; mi bemol major gamini do'dan baslayarak calarsan bunu elde edersin. cunku mi bemol major gami sudur:

eb-f-g-ab-bb-c-d

dogru terminolojiyi kullanacak olursak, mi bemol major ile do naturel minor paralel gamlardir.

e tabi sirf major gamdan turedi diye insanlik bu naturel minor denen naneyi bagrina basmamis. gercekten de pek heyecan verici bir ses dizisi oldugu soylenemez. buna biraz atraksiyon vermek icin 6 ve 7. notalari naturel hale getirmisler, yani:

do-re-mi bemol-fa-sol-la-si

veya

c-d-eb-f-g-a-b

bu kulaga daha melodik geldigi icin (surpriz!) adi melodik minor olmus.

fakat bu melodik minor eski yuzyillar icin cok onem tasiyan bir sorunu da beraberinde getiriyor: eger iki nota arasindaki aralik eksilmis besli (diminished fifth veya tritone) ise, gecmis yuzyillarda bu iki notayi birarada kullanmaktan deli gibi kaciniliyormus. bunun nedeni bu araligin icinde bir cekisme veya gerginlik olmasi. ozellikle barok donemde buna "music diabolicum" (seytanin muzigi) deniyormus (ornegin do ile fa diyezi ayni anda calmak gibi).

tabi bu ses bugun bize cok normal geliyor, cunku blues bu ses araligini bol bol kullanir, biz de blues ve turevlerini bol bol dinledigimiz icin kulagimiz alisiktir. ama ta 1960'lara kadar neden bazi insanlarin blues icin "seytanin muzigi" dediklerine akademik bir aciklama isterseniz iste burada okudunuz

yukaridaki melodik minor konusuna donersek, gamin 3 ve 6. notalari (mi bemol ve la) arasinda baba gibi bir diminished 5 oldugu icin bu gamdan turetilen seslerin birarada kullanilamayacagina -yani armonik olarak ise yaramayacagina- karar verilip gamin altinci sesi bir perde kalinlastirilmis. dolayisiyla do armonik minor:

do-re-mi bemol-fa-sol-la bemol-si

veya

c-d-eb-f-g-ab-b

tabi bunun da sesi kulaga cok "arabesk" geldigi icin hicbir zaman melodik olarak kullanilmamis (klasik bati muziginde). hep armonide kalmis.


ha bir de kimi yerde jazz minor lafini gorursun, o da kalindan inceye giderken melodik minor, geri donerken naturel minor kullanan karma bir gamdir. fakat neden oyle isimlendirildigini bilmiyorum cunku cazci milleti minor akor gordu mu dorian modundan pek sasmaz.

artmış dörtlü tanımı pek kullanılmaz, aynı şeydir ama. diminished(eksik) 5li veya triton denir genelde o aralığa. çok ters bir aralıktır, rahatsız edici bir tınısı vardır. "şeytanın aralığı" da denir bu yüzden. hatta abartılıp bir dönem kilise müziğinde kullanılması yasaklanmıştır bu aralığın falan filan.

minör bir şarkıda, ton dışına çıkmayacağını düşünürsek "genelde" naturel minör çalınır. ancak, armonik minör dizisinden çıkan bir akor kullanılırsa(armonik minör dizisinin 1. 3. 5. seslerinden oluşan bir akor mesela) armonik minöre geçilir. aynı şey melodik minör için de geçerli. bunların klavye üzerindeki pozisyonları tabi ki var. [LinkLeri GöreBilmek için Üye Olmalı Yada Giriş Yapmalısınız. KayıT için Tıklayınız] a bir bak.

major gamda sesler 1 2 3 4 5 6 7 ise(misal do major c d e f g a b)
naturel minör gam:
1 2 b3 4 5 b6 b7 (c d eb f g ab bb)

armonik minör gam:
1 2 b3 4 5 b6 7 (c d eb f g ab b)

melodik minör gam:
1 2 b3 4 5 6 7 (c d eb f g a b)
şeklindedir.

minör akorlar hüzünlü, major akorlar coşkulu bir hissiyat verir. akorun 3lüsü belirler bunu. la major ve la minör akorlarını bas gitarınla farkı anlarsın.

kolay gelsin.
7'li akor adını aldığı notanın gamının 1, 3, 5 ve 7. notalarının bir araya gelmesi ile oluşur.

iki tip 7'li vardır: dominant 7'li (7) ve majör 7'li (maj7).

eğer kök sesten 10 yarım ses ileri gidersen (ya da bir tam ses geri gidersen) dominant 7'liyi bulursun.

eğer kök sesten 11 yarım ses ileri gidersen (ya da bir yarım ses geri gidersen) majör 7'liyi bulursun.

dolayısı ile do majörden örnek verirsek (c):

c akoru = c, e, g

c7 = c, e, g, bb

cmaj7 = c, e, g, b

do minörden örnek verirsek:

cm akoru = c, eb, g

cm7 = c, eb, g, bb

cm maj7 = c, eb, g, b

6'lı da aynı şekilde akora ismini veren notadan 9 yarım ses ileri gidersen bulacağın notadır. mesela do'nun 6'lısı la'dır.

dolayısı ile:

c6 = c, e, g, a

cm6 = c, eb, g, a

sus kelimesi ingilizce "suspended" kelimesinin kısaltılmışıdır, "muallakta" anlamına gelir.

mesela eğer sus4 (suspended 4th) akoru basarsan akorun içinde kök sesin üçlüsünün yerine dörtlüsünü basarsın.

örnek verilirse:

csus4 = c, f, g

akora "suspended" ya da "muallakta" denmesinin sebebi de şudur: bir akorun majör mü yoksa minör mü olduğunu kök sesin üçlüsünün pozisyonu belirler. eğer çalınan nota kök sesin naturel üçlüsü ise akor majör tınlar, bemol üçlüsü ise minör tınlar. oysa suspended akorda üçlünün yerine basılan nota diyez üçlüdür, dolayısı ile akorun majör mü yoksa minör mü olduğuna karar verecek nota yoktur. dolayısı ile o akor da "muallakta (suspended)" olarak tanımlanır.

9'lu akor da benzer şekilde oluşur, ancak bir farkla: katlayanı 7'linin üzerine çıkan akorlar dört değil de beş sesten oluşurlar ve içlerine dominant 7'liyi de alırlar. dolayısı ile:

c9 = c, e, g, bb, d

cm9 = c, eb, g, bb, d

eğer 9'lu akorun 7'lisi majör ise o zaman akor maj9 ismini alır.

eğer akorda 9'lu var ama 3'lü yoksa o zaman akor sus2 olarak adlandırılır, zira yine akorun majör mü minör mü olduğunu belirleyen 3'lü ortadan kalkar, yerine sadece 9'lu (yani 2'li) nota çalındığı için akor muallakta 2'li (suspended 2nd) olur.

bunların dışında burada sormadığın ama karşına çıkacak iki akor tipi daha vardır: dim (diminished) ve aug (augmented)

diminished akor (türkçeye fransızcadan diminüye diye geçmiştir, kısılmış akor olarak tercüme edilebilir) bir minör akorun beşlisinin bemole çekilmiş halidir.

augmented akor (türkçeye fransızcadan ögmente diye geçmiştir, açılmış akor olarak tercüme edilebilir) bir majör akorun beşlisinin diyeze çekilmiş halidir.

şöyle ki:

majör bir akorda 1'li ile 3'lü arasında 2 tam ses (4 yarım ses), 3'lü ile 5'li arasında ise 1,5 ses (3 yarım ses) aralık vardır.

augmented (aug) akorda hem 1'li ile 3'lü arasında hem de 3'lü ile 5'li arasında 2 ses (4 yarım ses) aralık vardır.

örnek:

c akoru = c, e, g

caug = c, e, g#

minör bir akorda 1'li ile 3'lü arasında 1,5 tam ses (3 yarım ses), 3'lü ile 5'li arasında ise 2 tam ses (4 yarım ses) aralık vardır.

diminished (dim) akorda hem 1'li ile 3'lü arasında hem de 3'lü ile 5'li arasında 1,5 ses (3 yarım ses) aralık vardır.

örnek:

cm akoru = c, eb, g

cdim = c, eb, gb

dizi(gam) : seslerin yüksekliklerine göre sıralanmasıdır.)(do majör gamı doğal gam kabul edildiği için örneklerde bu gamı kullanacağım.)
pentatonik dizi: dizinin içindeki 5 ara sesin oluşturduğu dizidir.do majör dizisinde pentatonik dizi :c#-d#--f#--g#--a#(ara sesler yanlarındaki ana seslerin diyezi ya da bemolü olarak adlandırılabilirler.yani c# yerine db diye başlayabilirdik)
diyatonik dizi : 7 ana sesin oluşturduğu dizidir.(yunanca :dia:boyunca ; tonos: tonlar yani yalın aralık demektir)c mojör dizinde diyatonik dizi .................c--d--e--f--g--a--b--c
kromatik dizi:diyatonik ve pentatonik dizileri birleştirdiğimizde elde edilen dizidir.bu dizi oktavın ses genliğini (8 sesi) 12'ye böler.
cmajör için kromatik dizi :c--c#--d--d#--e--f--f#--g--g#--a--a#--b--c
burada dikkat edilecek olan kromatik dizideki tam ve yarım seslerdir.en basit anlatımıyla mi ve si seslerinin önünde diyez işareti yoktur.çünkü bu seslerin kendileri yarım sestir.
iki dizi çeşidi vardır.majör ve minör(minör diziler 1.elolik minör 2.armonik minör 3.melodik minör olmak üzere üç çeşittir)
her ses üzerinden dizi kurulabilir ancak dizinin kalıbına sadık kalınması gerekir.
majör dizi kalıbı : 2 tam, bir yarım, üç tam ,bir yarımdır.(t:tam,y:yarım)
do majör gamı : c-d-e-f-g-a-b-c(do re arası t,re mi arası t,mi fa arası y,fa sol arası t,sol la arası t,la si arası t si do arası t yani 2 t/1y/3t/1y oldu
minör dizi kalıbı:
elolik minör : 1 tam,1 yarım,2 tam,1 yarım,2 tam.
elolik do minör gamı : c-d-eb-f-g-a#-bb-c /elolik la minör:a-b-c-d-e-f-g-a
bir dizinin 1.ya da 8.sesten önce gelen ve dizinin 7.sesi olan sese"yeden"denir.yeden ses yürüyücü bir özellikte olup durağa-eksene yani dizinin tonik(anases)ğine ulaşma isteği uyandırır.majör dizilerde 7.basamakla 8.basamak arası yani yeden ile durağın arası yarım sestir.bu da yedme etkisini arttırmaktadır.ancak eloik minörde bu aralık (7.-8. ses)tam ses olduğu için yedme etkisi azalmaktadır.minör dizlerde de majör dizilerde olduğu gibi güçlü bir yeden etkisi verme ihtiyacı 14.yüzyılın sonunda başlamıştır.ve böylece elolik minörün 7.basamağı yarım ses tizleştirilerek bir yeden etkisi yakalnmış ve bu da yeni bir minör dizisi oluşturmuştur.bu da armonik minördür.(1tam,1yarım,2tam,1yarım,1,5tam,1 yarım)
armonik la minör : a-b-c-d-e-f-g#-a
ancak bu da sorunu tam olarak çözmemiştir.her ne kadar eloik minörün 7.sesi yarım ses tizleştirilmiş ve güçli bir yeden etkisi elde edilmişse de 6. -7. derece arasındaki 1,5 ton büyüklüğündeki aralık yeni bir sorun oluşturmuştur.doğu müzik türlerinde kullanılan 1,5 tonluk aralık(hicaz makamını hatırlayınız.ör :mi hicazda f--g# aralığı)batı müziğinde pek kullanılamaz.
işte bu 1.5 tonluk aralığı ortadan kaldırmak için 6.basamak da yarım ton tizleştirilerek aralık 1 tona indirilmiş ve böylece adı melodik minör olan yeni bir dizi elde edilmiştir.
kalıbı : 1 tam,1 yarım,4 tam,1 yarımdır.
melodik la minör : a-b-c-d-e-f#-g#-a


hepsi alıntıdır okumanızı tavsiye ederim baştan sona kadar okudum gayet güzel anlatılmış