ses encoding formatları hakkında
mono
mono yada “monoural” ses, ses sinyalinin tek bir kanala kaydedilmiş olması anlamına gelir. mono sesi birden fazla hoparlörde dinleyebilirsiniz. fakat tüm hoparlörler aynı ses sinyalinden beslenecektir.
stereo
stereo yada “stereophony” ses sinyalinin iki kanala kaydedilmiş olması anlamına gelir. İki hoparlör yardımıyla ‘mono’dan çok daha geniş bir dinleme alanı yaratılır. bu dönemin gelişmeleri dinleme keyfini birkaç kat arttırmanın ve doğal sese daha yakın bir tını yakalayabilmenin yanısıra ses reprodüksiyonuna iki boyut kazandırdı.
dolby surround (yada dobly stereo)
her şeyden önce tüm “çok kanallı” ses formatlarını , kodlama (yada sıkıştırma) ve kod açma mantığına dayandığını belirtmeliyiz. bunun sebebi çok kanallı verinin saklanma / taşınmasında ki kapasite sorunudur. bu nedenle analog çevreleyen sesin ilk formu matriksleme adı verilen bir yöntemle yaratılmış dır.bu yöntemin en bilinen örneği’de 70’li yıllardaki başarısız 4 kanallı “kuadrofonik” sestir.
kuadrofonik ses yaşayamadığı ama ardında tüm çevreleyen ses formatlarına temel oluşturan matriksleme yöntemini miras bıraktı. bu yöntemin çalışma prensipleri bugün çok kanallı dijital ses tenolojilerinin de temelini oluşturur. teknik anlamda 4-2-4 matriksleme olarak da bilinen dobly surround formatında ses sağ , sol ve efekt olmak üzere 3 kanaldır.
bir başka ifadeyle ses, 4 kanal olarak kodlanır. ancak 3 kanal olarak çözülür. merkez kanal aynen stereo ses imjında olduğu gibi sanal olarak meydana gelir.
dobly surround pro logİc
dobly surround pro logic 90’lı yılların başında dobly surround formatının evrim geçirmiş versiyonu olarak tanıtıldı ve hızla yaygınlaştı.
dobly surround pro logic, dobly surround ile aynı analog temele ve 4-2-4 matriksleme formülüne dayalıdır. kodlama işlemi de tamamen aynıdır. fark “kod çözme” aşamasındadır. yukarıda açıkladığımız üzere dobly surround formatında sağ merkez sol efekt sinyalleri stereo kanallar üzerine bindirilmek üzereydi (matriksleme). dobly surround pro logic kod çözümü sırasında yapılan bu matriks’in 4 kanal olarak yeniden çözülmesidir. dobly surround pro logic formatının , dobly surround’dan farkı merkez kanalın sanal olarak değil doğrudan verilmesidir. dobly surround pro logic formatının öncülüğüne göre diğer üstünlükleri ise daha iyi kanal ayrımının yapılabilmesi ve daha gerçekçi bir ses imajının yaratılabilmesidir.
dobly surround pro logİc ii
pro logic ii herhangi bir stereo program mataryelinden (örn: cd) sol merkez sol efekt ve sağ efekt olmak üzere 5 kanal çevreleyen ses etkisi yaratabilmekte. pro logic ii’nin pro logic formatında yaptığı teknik iyileştirme ise 2 adet efekt kanalını sunuyor olması. bunlara ek olarak pro logic ii kullanıcıya bas frekans kontrolü de sunuyor ve bu formattaki kanal ayrımı da önce ki iki versiyona göre daha etkili.
dts neo:6
dts tarafından geliştirilmiş olan neo:6 formatını işleyiş mantığı dobly pro logic ile aynıdır ve matriksleme formülüne dayalıdır. yukarıda açıkladığımız üzere matriksleme sağ merkez sol efekt kanallarının ses sinyallerinin 2 kanal üzerine bindirilmesini ifade ediyor. bu şekilde kaydedilmiş materyalin işlenmesi sırasında yapılan matriks’in yeniden çözülmesi ve hoparlörlere dağıtılmasıdır. (hoparlör sayısı 4,5 yada 6 olabilir)
dts neo:6, dobly pro logic’de yada (pro logic ii’de) olduğu gibi tv izlerken yada cd dinlerken çevreleyen ses ortamı yaratan bir formattır ve tüketici elektroniği cihazlarında bir ibare ile belirtilir.
dobly dİgİtal (ac-3)
dobly digital (ac-3) formatı temel olarak insan kulağının duyma sınırlarından yola çıkarak ses sinyalindeki duyulamayan frekansların atılması böylece veri miktarının azaltılması prensibine dayanır. 1987’de a.b.d.’de standartlaşma çalışmaları başlayan hdtv (yüksek tanımlı televizyon) yayınları için 4 yada daha fazla ses kanalı düşünüldü. ancak dönemin teknolojisi bunun randımanlı olarak elde edilebilmesi için yetersiz kaldı. bunun üzerine başlayan araştırmalarda dobly digital’in ortaya çıkışına sebep oldu. her ne kadar format başlangıçta hdtv için geliştirilmiş olsa da bu uygulamaları 35 mm. sinema filmlerinde görüldü. dobly digital formatında birbirinden tamamen bağımsız ve her biri tam frekans (ortalama insan kulağının duyma aralığı olan 20 - 20000 hz) aralığında çalışan 5 kanal bulunuyor.sağ sol merkez sağ efekt ve sol efekt adı alan bu kanallar dışında birde “+1” olarak adlandırılan ve 3-120 hz aralığındaki alçak frekansların yönlendirdiği lfe(alçak frekans) kanalı yer alıyor. dobly digital formatını temel özelliklerine gelince... dobly digital formatında her hangi bir matriksleme işlemi yoktur. arka efekt kanalları birbirinden bağımsızdır (dobly pro logic’de efekt kanalının mono olduğunu ve arka – yan 2 hoparlöre bölündüğünü hatırlatalım) dobly surround formatın da ön 2 kanaldan matrikslenen lfe(bas frekans) kanalı dobly digital de tamamen bağımsız olarak kodlanır. bunun uygulamadaki karşılığı bas ağırlıklı sahne efektlerinin etkisinin artmasıdır.
dts dİgİtal surround
dobly digital’de alternatif olarak piyasada yer alan ve ik olarak 1993 yılında vizyona giren jurassİc park filmiyle dünyaya tanıtılan dts (digital theater system) formatıda dobly formatların da olduğu gibi aslen sinema film’leri için geliştirilmiş format. sinema filmleri için kullanılan versiyona (dts-6) ile ev uygulamalarına adapte edilmiş biçimi farklılıklar göstermekle birlikte temel çalışma prensipleri aynı dts sisteminin daha yüksek veri oranları kullanabilmesi dolayısıyla ses kalitesinin dobly digital’e kıyasla daha iyi olması onu sinema salonlarında tercih edilir hale getirdi.ancak ev sinema uygulamalarında durum farklı. dts’in daha yüksek veri oranı kullanması verini yukarıda söz ettiği sebeplerden dolayı disk’de daha fazla yer kaplamasına yol acar bu nedenle de dvd’lerde bir standart değil bir seçenek. aynı sebeplerden dolayı da dijital yayıncılık alanında kullanımı yok. bir çok ev sinema meraklısının dts daha kaliteli iddiası bu bakımdan doğru ancak bu kaliteyi dobly digital’den daha fazla disk alanı kaplayarak elde edebilir. bu sonucu dvd kapasitenin sınırlanması dts digital surround formatıda dobly digital gibi 5+1 kanal prensibi üzerine kuruludur ve cohorent acoustic coding (coc) algoritma cd’de kullanılan teknoloji ile benzerlik taşır işin “sıkıştırma” cephesinde ise işler dobly digital’deki gibi yürür.
dobly dİgİtal ex
dobly digital ex dünyada hızla yaygınlaşan 5.1 formatını bir basamak daha yukarı çıkarmak için geliştirilmiş bir format. artısı 5.1 formatında yer alan iki arka efekt kanalına bir efekt kanalı daha eklenmesi. bu formatında önceki dobly teknolojilerinde olduğu gibi hem sinemaya hem de eve yönelik uygulamaları var. eklenen ekstra efekt kanalı dinleyicinin arkasına yerleştirilen hoparlörleri beslemek için kullanılıyor. dobly digital ex formatını kullanabilmek için a/v alıcınızın bu özelliği desteklemesi ve sisteme eklenecek bir hoparlör için çıkış bulunması gerekir. bu format 6.1 yada 7.1 olamak üzere üzere iki biçimde kullanılıyor.
dts-es (6.1 dİscrete yada 6.1 matrİks)
dts’nin sonundaki es takısı extended surround (genişletilmiş çevreleyen ses) anlamına geliyor. bu format da dobly digital ex ile aynı çalışma prensibine sahip. temel mantık ses sinyaline arkaya yerleştirilen ekstra bir hoparlörü besleyecek bir efekt kanalının daha eklenmiş olması.
dts-es 6.1 discrete ile 6.1 matrix arasındaki fark da şu: eğer program materyali (örn: dvd) birbirinden bağımsız 6.1 kanal ses sinyali içeriyorsa dts-es 6.1 discrete formatı devreye giriyor, ses sinyali 6.1 kodlanmamışsa (dts 5.1 ise) altıncı kanal 6.1 matriks özelliği ile 5.1 kanaldan türetiliyor.
|